فلسفه قالاخ

نماهای مخروطی شکل در روستاها برای چیست؟

قالاخ بنایی مخروطی شکل است که از کرمه(Kərmə) درست می شود

photo_2016-10-22_15-29-35_edited

کرمه,به فضولات سفت شده گاو و گوسفند گفته میشود که پس از جمع آوری آن را شکل میدادند و به یاپما(Yapma) تبدیل میکردند
بعد از ساخت قالاخ جارو دستی به اسم(سوپورگه Süpürgə) بالای سازه برای جلوگیری از چشم بع میگزاردند
قالاخ در زمستان به تدریج برای سوزاندن در «کورسو Kürsü» یا «تندیر Təndir» (تنور)استفاده می شود. امروزه باز هم میتوان این بناهارا در نقاط غیر شهری سرزمین آذربایجان مشاهده
کرد.

زیبیل Zibil: به فضولات گاو و گاومیش (اینَک و جامیش) گفته میشود.

کرمه Kərmə: «زیبیل»ها را از «پَیه Pəyə» (آغل، طویله) به مکانی در بیرون منتقل می کنند تا در اثر عبور و مرور کوبیده و سفت شود. تقریبا یک یا یک و ماه و نیم بعد از «بایرام» آنها را با بیل در ابعادی حدودا ۳۰*۳۰*۲۰ می برند و می گذارند تا خشک شود.

.

یاپما Yapma: فضولات گاو و گاو میش را وقتی خیس است مانند گِل به دیواره «قالاخ» می مالند تا برف و باران به آن آسیبی نرساند.

.

سئچمه/تَزَک Seçmə -Təzək: «زیبیل»ها را در بیرونِ «پَیه» پَهن می کنند (سَرَرلر sərərlər) تا خشک شود. تکه های بزرگتر را که کمی از گردو کوچک تر هستند جمع می کنند (ایری لری اوزَرلر İriləri üzərlər) که به آنها «سئچمه» گفته می شود و در تنور می سوزانند یا اینکه در داخل فضای داخل قالاخ قرار می دهند. فضولات ریز مانده بر زمین را هم «پِئهین Pehin» می گویند که در طویله زیر گاوها می ریزند.

قیغ Qığ: به فضولات گوسفند «قیغ» گفته می شود. فضولات گوسفندان را از «کوم Kom» (آغل) جمع نمی کنند و بعد از عید می برند که به آن «سیرما Sırma» گفته می شود و با آن هم قالاخ درست می کنند.

قیزیشما Qızışma: در زمستان برای آنکه طویله سرد نشود «زیبیل» ها را در گوشه های تلنبار می کنند و این باعث می شود گرمای حاصل از این فضولات طویله را گرم کند. بعد از عید از این فضولات به عنوان «قووَتQuvət» (کود) استفاده می شود.

ضرب المثل رایج در میان مردم”” هر زادین بیر یولو وار، یاپمانین ایکی، بیرینی یاپارلار، بیرینی چؤوورَرلر””

نویسنده:حامد کوهی
عکس ها:محمد قلیزاده